Llywodraethu yng Nghymru

Awdurdodau yng Nghymru

Awdurdodau Parciau Cenedlaethol

Mae 3 awdurdod parc cenedlaethol sy’n cynnwys Bannau Brycheiniog, Arfordir Penfro ac Eryri; mae’r aelodaeth yn cynnwys rhai aelodau sy’n cael eu penodi gan Lywodraeth Cymru a chynghorwyr sydd wedi’u penodi gan yr awdurdodau lleol sydd â thir o fewn y parc cenedlaethol.

Awdurdodau Tân ac Achub

Mae 3 awdurdod tân ac achub yng Nghymru – ar gyfer Gogledd Cymru, Canolbarth a Gorllewin Cymru a De Cymru. Mae cynghorwyr yn cael eu penodi i’r Awdurdod Tân ac Achub gan yr awdurdodau lleol sy’n eu rhanbarth.

Heddluoedd yng Nghymru

Mae pedwar heddlu Cymru – Gwent, Dyfed-Powys, Gogledd Cymru a De Cymru i gyd yn cael eu llywodraethu gan Gomisiynydd Heddlu a Throsedd etholedig ac mae panel heddlu a throsedd yn craffu arnynt, sy’n cynnwys cynghorwyr sydd wedi’u penodi gan yr awdurdodau lleol perthnasol.

Byrddau a phwyllgorau

Mae saith Bwrdd Iechyd yng Nghymru’n gyfrifol o fewn eu hardal ddaearyddol nhw am gynllunio, ariannu a darparu gwasanaethau gofal iechyd cynradd – meddygon teulu, fferyllfeydd, deintyddion ac optometryddion, gwasanaethau ysbytai a gwasanaethau cymunedol. Mae aelod etholedig o awdurdod o fewn ardal y Bwrdd Iechyd Lleol ar bob un o’r Byrddau.

Mae Byrddau Gwasanaethau Cyhoeddus (BGC) yn bartneriaethau statudol sy’n cael eu sefydlu i wella lles economaidd, cymdeithasol, amgylcheddol a diwylliannol eu hardal trwy gryfhau gwaith ar y cyd ar draws holl wasanaethau cyhoeddus Cymru. Mae rhai Byrddau Gwasanaethau Cyhoeddus yn gweithredu dros fwy nag un awdurdod, er enghraifft, yng Ngwent ac yng Nghonwy a Sir Ddinbych, ond yn y rhan fwyaf o ardaloedd Cymru, mae’r BGC yn cyd-fynd â ffiniau’r awdurdod lleol. Mae Byrddau Gwasanaethau Cyhoeddus yn llunio asesiadau lles a chynlluniau lles ar gyfer eu hardaloedd. Aelodau statudol BGC yw’r Awdurdod Lleol, y Bwrdd Iechyd Lleol, yr Awdurdod Tan ac Achub a Chyfoeth Naturiol Cymru. Mae’r canlynol hefyd yn cael eu gwahodd i gymryd rhan: Gweinidogion Cymru, Prif Gwnstabliaid, Comisiynydd yr Heddlu a Throsedd, rhai gwasanaethau prawf ac o leiaf un corff sy’n cynrychioli sefydliadau gwirfoddol perthnasol.

Mae yna Gyd-bwyllgorau Corfforedig Rhanbarthol (CBCau) ar gyfer Gogledd Cymru, Canolbarth Cymru, De-orllewin a De-ddwyrain Cymru, yn fras ar yr un ffiniau rhanbarthol â’r Fargen Ddinesig a’r Fargen Twf. Maen nhw’n ei gwneud yn bosib darparu rhai o swyddogaethau’r Cynghorau yn fwy effeithiol a strategol ar lefel ranbarthol. Mae gan y CBCau hyn gyfrifoldeb rhanbarthol am les economaidd, cynllunio datblygiadau strategol a datblygu polisïau cludiant. Fe allen nhw ddewis derbyn cyfrifoldeb am swyddogaethau ychwanegol os yw hyn yn gweithio’n dda i’r rhanbarth.

Mae CBCau yn gyrff llywodraeth leol ac mae gan bob un gyfansoddiad gwahanol y cytunwyd arno gan ei aelodau. Arweinwyr pob Cyngor yn y rhanbarth sy’n ffurfio’r Pwyllgor, ynghyd ag aelodau cyfetholedig eraill ac un o uwch aelodau’r Parc Cenedlaethol os oes yna un yn yr ardal. Rhaid i bob CBC benodi prif weithredwr, swyddog cyllid a swyddog monitro. Maen nhw’n gyrff corfforedig sy’n cael cyflogi staff, dal asedau ac sydd â chyllidebau dynodedig.